להבין ענין משארז״ל יפה שעה אחת בתשובה ומע״ט…

1در ارتباط با آیهٔ «و ابراهام (אברהם) سالخورده شد و روزهای بسیار را پشت سر گذاشت».

2برای فهمِ آموزهٔ حکیمان ما، یادشان گرامی باد: «یک ساعت بازگشت (תשובה, teshuvah) و اعمال نیک در این جهان، بهتر از سراسر زندگیِ جهان آینده است.» و باید این را فهمید: آیا هدفِ بازگشت و اعمال نیک این نیست که از آنها جامه‌هایی برای نفس ساخته شود، تا بتواند در جهان آینده از تابشِ حضورِ الهی (שכינה, Shechinah) بهره‌مند شود،

چنان‌که زوهر (זהר) دربارهٔ آیهٔ «و ابراهیم (אברהם) سالخورده بود و به روزها درآمده بود» می‌گوید: «در آن روزهای برین»، و غیره؛ «وای بر آن مردی که روزهایی را در بالا کاسته است! زیرا هنگامی که می‌آیند تا او را در آن روزها بپوشانند، روزی که آن را معیوب ساخته است از آن جامه کم است»، چنان‌که پیش‌تر گفته شد؟

3توضیح این است که پرتوِ حضورِ الهی (שכינה, Shechinah) در جهانِ آینده مانند گسترشِ نیروی حیاتِ الهی درونِ عوالم نیست؛ چنان‌که نوشته شده است: «و تو همه را زنده می‌کنی»؛ زیرا نیروی حیاتِ الهی که درونِ عوالم متلبّس است، نه درک می‌شود و نه دیده می‌شود.

مانندِ تمثیلِ گسترشِ نیروی حیاتِ نفس در بدن، که میانِ اندام‌ها تقسیم می‌شود؛ و البته در نیروی حیاتِ روحانی، تقسیمِ نیروی حیات به بخش‌ها اصلاً معنا ندارد، زیرا در امرِ روحانی هیچ تصویر و شکلی وجود ندارد.

4اکنون اثرِ نیرویِ حیات (חיות, chayus) در اندام‌ها شناخته و آشکار است؛ اما ماهیت و ذاتِ חיות اصلاً دیده یا شناخته نمی‌شود.

همچنین חיות الهی که به همهٔ عوالمِ محدود و متناهی حیات می‌بخشد: بی‌تردید در חיות روحانی هیچ‌گونه حد و نهایتی نیست. برای مثال، آن חיות که به کرهٔ گردِ آسمان حیات می‌بخشد؛ بی‌تردید نمی‌توان گفت که חיות روحانی نیز به شکل دایره است، چنان‌که پیش‌تر گفته شد؛

تنها گسترشِ חיות متناسب با شکلِ ظرفی است که آن را دریافت می‌کند؛ و هرچند חיות درون آن متلبّس می‌شود، بااین‌حال خودِ חיות در مقولهٔ مکان و حد نمی‌گنجد.

5و با این بیان روشن می‌شود آنچه نوشته شده است: «تمام زمین از جلال او آکنده است»؛ و ترگوم (תרגום, Targum) آن را «فروغ جلال او» ترجمه می‌کند، که تنها فروغی است، یعنی صرفاً گسترشِ تابشی. و نوشته شده است: «آسمان‌ها و زمین را من پر می‌کنم.»

و توضیح آن این است که هر دو درست‌اند، چنان‌که پیش‌تر گفته شد. و این است آنچه حکیمان ما، که یادشان برای برکت باد، گفته‌اند: «هر جا بزرگیِ قدوسِ متبارک را بیابی، همان‌جا فروتنیِ او را می‌یابی» و الی آخر.

یعنی نه چنان‌که مردم می‌پندارند که آنچه بزرگیِ آفریدگار خوانده می‌شود، این است که او، متبارک باد، به همهٔ عوالم حیات می‌بخشد؛ زیرا برعکس، این برای او، متبارک باد، فرودی است: خود را فرو می‌کاهد و درون همهٔ عوالم پوشیده می‌شود تا به آن‌ها حیات ببخشد و آن‌ها را پایدار نگه دارد.

6و آنچه نوشته شده است: «و تو به همۀ آنان حیات می‌بخشی»، ستایشِ عظمتِ او ــ که متبارک است ــ نیست، زیرا «عظمت او فراتر از کاوش است» و «فهم او از شمار بیرون است»؛ بلکه ستایش از حیث فروتنیِ اوست، اینکه می‌تواند خود را فروبکاهد و مانند آن.

اما عالمِ آینده، که در آن از پرتوِ حضورِ الهی (שכינה, Shechinah) بهره می‌برند، ادراکِ ماهیت و ذاتِ گسترشِ نیرویِ حیات (חיות, chayus) الهی است، به‌گونه‌ای آشکار.

7اکنون باید فهمید: چگونه روح، که موجودی آفریده و هستی‌ای مستقل و چیزی قائم به خود است، می‌تواند ماهیت و ذاتِ الوهیت را دریابد، درحالی‌که الوهیت در حدودِ فهم و محدودیت نمی‌گنجد؟

و با آنکه روح «بخشی از ה׳ در بالا» است، این امر، از باب تمثیل، مانند قطرهٔ نطفه‌ای است که از مغز کشیده می‌شود: نمی‌توان گفت که این قطره، وقتی هنوز در مغز او بود، نطفه‌ای جسمانی بوده است؛ زیرا اگر چنین بود، مغز کاسته می‌شد و مانند آن.

بلکه در حقیقت، آغازِ امتداد‌یافتنِ آن از مغز، صرفاً نیرویی روحانی است؛ تنها پس از آن، در مراتبِ پی‌درپیِ نزولش از راه نخاع، دگرگون می‌شود و به قطره‌ای جسمانی بدل می‌گردد.

به همین ترتیب، به‌عنوان تمثیل، ریشهٔ اصلیِ روح از مرتبهٔ خودِ الوهیت است؛ تنها آنکه در مراتبِ نزول فرود آمده تا موجودی آفریده، هستی‌ای مستقل و چیزی قائم به خود شود و مانند آن.

8پس چگونه می‌تواند ماهیت و ذاتِ الوهیت را دریابد؟ توضیح این است که نوشته شده: «و موسی (משה) به میان ابر درآمد... و چهل روز و چهل شب آنجا بود؛ نان نخورد...» و غیره.

و جسم مادی او تنها از خوراکی روحانی تغذیه می‌شد، چنان‌که نوشته شده است: «آدمی نانِ نیرومندان را خورد»، و غیره؛ درست مانند فرشتگان. پس چگونه ممکن است چیزی مادی از چیزی روحانی خوراک و نیروی حیات دریافت کند، درحالی‌که این دو به‌کلی از یکدیگر جدا هستند؟

اما معنای ابر همین است؛ ابری که موسی، עליו‌السلام، در آن پوشیده بود: ریشهٔ ابر در مرتبه‌ای بسیار والا از الوهیت بود،

اما آن ابر پله‌پله فرود آمد و مادی شد تا پوششی برای موسی، עליו‌السلام، باشد؛ پوششی که از طریق آن می‌توانست الوهیت را دریابد، و آن ابر خوراک او بود. این مانند کسی است که از ورای پرده‌ای به نوری درخشان می‌نگرد و در آن خیره می‌شود.

همین‌طور تورات و mitzvos (מצות) عملی، که ریشه‌شان از ارادهٔ برین و از حکمتِ او، متبارک باد، است؛ و با او، متبارک باد، یگانه‌اند: «او حکیم است»، و غیره،

که از فروغِ حضورِ الهی (שכינה, Shechinah) بالاترند؛ فروغی که تنها گسترشِ نیروی حیات است، و غیره. آن‌ها پله‌پله فرود آمدند، گسترش یافتند و در امور این جهان مادی پوشیده شدند؛ مانند پوستِ تِفیلین، پشمِ تسی‌تسیس و صدقه، و غیره.

وقتی انسان به تورات و mitzvos می‌پردازد، برای روحش پوشش‌هایی فراهم می‌شود که روح در آن‌ها در باغِ عدنِ برین (גן עדן העליון, Gan Eden HaElyon) پوشیده می‌شود؛ و از طریق آن‌ها روح، که موجودی آفریده‌شده است، می‌تواند فروغِ حضورِ الهی، یعنی ذاتِ الوهیت، را دریابد.

و این معنای این سخن است: «یک ساعت بازگشت (תשובה, teshuvah) و اعمال نیک بهتر است»، که ریشه‌شان از ارادهٔ برینِ او، متبارک باد، است، «از همهٔ زندگیِ جهانِ آینده»، که تنها فروغِ حضورِ الهی است، چنان‌که دانسته است. بااین‌همه، آن‌ها پوشش نامیده می‌شوند، زیرا از طریقشان [روح] می‌تواند فروغِ حضورِ الهی را دریابد. و این برای کسی که می‌فهمد کافی است.

9اکنون باید فهمید عشق و هیبت (אהבה ויראה, ahavah veyirah) چیست، [با توجه به اینکه] آن‌ها تنها «بال‌هایی» هستند برای بالا بردن اصلِ امر، یعنی توراه (תורה, Torah) و کارهای نیک. و [باید] حقیقتِ عشق را فهمید: چیست؟ اکنون، در قرائتِ شِماع (קריאת שמע, Shema)، باید او را در بالا و پایین و در چهار جهتِ جهان به پادشاهی نشاند.

توضیح: نوشته شده است: «تمام زمین از جلال او آکنده است»، و ترگوم (תרגום, Targum) آن [چنین ترجمه می‌کند]: «پرتوِ جلال او»؛ که تنها پرتویی، گسترشی و تابشی است که در همهٔ عوالم پوشیده می‌شود؛ و نوشته شده است: «من آسمان‌ها و زمین را پر می‌کنم»؛ این در مرتبهٔ ذاتِ الوهیت است، که در اندازه و حد نمی‌گنجد.

و توضیح آن است که هر دو حقیقت دارند و غیره؛ مانند مثالِ خودنفی‌گری (ביטול, bittul) پرتوِ خورشید در سرچشمه‌اش، یعنی خودِ خورشید، چنان‌که معروف است؛ زیرا در حقیقت، ذاتِ الوهیت تمام زمین را پر می‌کند. اما آنچه در ظرف و حد گسترش می‌یابد، در ذات و ماهیتِ الوهیت خودنفی می‌شود و در آن مندرج می‌گردد و غیره.

10اکنون، هنگامی که انسان در آیاتِ ستایش (פסוקי דזמרה, Pesukei deZimra) و در قرائتِ شِماع (קריאת שמע, Shema) به‌خوبی در این امر تأمل می‌کند که حقیقتاً چنین است: عوالم در سرچشمهٔ حیات خویش هیچ استقلالی ندارند؛ و تنها از آن‌رو که انسان در ظرفی جسمانی، یعنی بدن، قرار دارد،

بدنی که «پوستِ مار» است و بر اثر جسمانیتی که پنهان می‌سازد و پوشیده می‌دارد، فزونی می‌یابد و رشد می‌کند، به‌گونه‌ای که انسان نمی‌تواند با چشمِ دیدِ حسی [آن را] ببیند؛ آن‌گاه شوقی در دلش برانگیخته خواهد شد تا تمام روز به این تأمل پیوسته بماند و به‌هیچ‌وجه از آن جدا نشود.

11و این پذیرشِ آن چیزی است که در آیهٔ نخست گفته شده است: «و دوست بدار»؛ یعنی ה׳، אלקיםِ تو باشد، تا انسان پیوسته به این تأمل پیوند داشته باشد: اینکه عوالم در برابر آن یگانه‌ای که به آنها حیات می‌بخشد و آنها را به وجود می‌آورد، در حالِ خودنفی‌گری (ביטול, bittul) باشند. فقط از آن‌رو که

اما چون جسمِ مادیِ او نمی‌تواند خودنفی‌گریِ حقیقیِ یادشده را تاب بیاورد، باید در ذهن خود، هنگامِ قرائتِ שמע (Shema)، عزم کند که به مطالعهٔ تورا (תורה, Torah) بپردازد، چنان‌که می‌گوید: «و دربارهٔ آنها سخن خواهی گفت.»

یعنی، هنگامی که نفسِ الهی (נפש האלקית, Nefesh Elokis) او به تورا می‌پردازد، با تورا یگانگی‌ای حقیقی می‌یابد؛ و تورا و قدوسِ متبارک (קב״ה / קודשא בריך הוא, Kudsha Brich Hu) همگی حقیقتاً یکی‌اند.

زیرا تورا از حکمتِ برین (חכמה, Chochmah) صادر شد و در امورِ این جهان پوشیده گشت؛ و هنگامی که انسان نفسِ الهیِ خود را در امورِ مطالعهٔ تورا در این جهان می‌پوشاند،

آن‌گاه ریشهٔ نفسِ او در بالا نیز در تورای بالا پوشیده می‌شود، تا بلندترین مراتب، و در آنجا یگانگی‌ای کامل پدید می‌آید. و این [معنایِ] «قدوسِ متبارک می‌نشیند و در برابر او می‌آموزد» است، چنان‌که پیش‌تر گفته شد. و این همان «ה׳ سایهٔ توست» است؛ یعنی همچون سایه.

12اکنون نوشته شده است: «من، ה׳، אלקים شما هستم؛ آن‌که شما را از سرزمین مصر بیرون آوردم.» مقصود این است که انسان نباید از سرِ فروتنی بگوید: «چگونه به مرتبهٔ یگانگی در تورا و دعا خواهم رسید، حال آنکه

هنوز به‌طور کامل از شرّ روی نگردانده‌ام و غیره، و [شرّ] هنوز در وجودم به‌تمامی پابرجاست؟» این را باید به دل بسپارد: ה׳ اوست که او را از سرزمین مصر بیرون می‌آورد.

مقصود این است که او در درونِ جانش، نیکی را از بدی، نفسِ الهی (נפש האלקית, Nefesh Elokis) را از نفسِ حیوانی (נפש הבהמית, Nefesh HaBahamis) جدا و متمایز می‌سازد، درحالی‌که او هنوز در عمل مرتکب بدی نشده است.

13و حتی شخصی که کاملاً شرور است، هنگامی که به تورات اشتغال می‌ورزد، [نور] را به درونِ نفسِ الهی (נפש האלקית, Nefesh Elokis) خود فرومی‌کشاند؛ بااین‌حال، دربارهٔ او گفته شده است: «اما אלקים (Elokim) به شرور گفت: تو را با بازگوییِ احکام من چه کار؟»

یعنی، نفسِ الهیِ او از این کار هیچ سودی نمی‌برد؛ زیرا دربارهٔ او گفته شده است: «و سخنان مرا پشت سر خود افکندی»؛ ازاین‌رو نمی‌تواند [آن را] به درونِ وجودِ خود بکشاند. و این برای آن‌که می‌فهمد بس است.

14اکنون، دربارهٔ برکات: «مبارک تویی، نامِ چهارحرفی (ה׳, Havayah)». یعنی واژهٔ «مبارک» (ברוך, baruch) به معنای فرودآوردن و فزونی‌بخشیدن است؛ تا نامِ ה׳، که مرتبهٔ انقباض و گسترش و جز آن است، به مرتبهٔ «تو» برسد؛ یعنی [مخاطبِ] رو‌در‌رو، آشکار و جز آن.

اما چون جسم است که پنهان می‌کند و تاریک می‌سازد، و تنها در زمانِ آینده الوهیت آشکار خواهد شد، «و همهٔ بشر خواهند دید» و [در حالتِ] خودنفی‌گری (ביטול, bittul) خواهند بود، اکنون [ازاین‌رو] باید دست‌کم خودنفی‌گری را در ظاهر نشان داد؛ با خم‌شدن و به سجده بردنِ سر: «آن‌که خم می‌شود، هنگام گفتنِ “مبارک” خم می‌شود».

و [برکت‌های] «شفادهندهٔ بیماران»، «رهایی‌بخشِ اسرائیل» و «برکت‌دهندهٔ سال‌ها» ظرف‌هایی برای مرتبهٔ فرودآوردن و آشکارشدنِ الوهیت و جز آن هستند. و آن‌که خم می‌شود باید [چنان خم شود که] [سکه‌ای خرد] (איסר, issar) روبه‌روی قلبش دیده شود.

یعنی فرودآوردنِ اصلی در مغز خواهد بود، تا در قلب او نیز گسترش یابد، هرچند اندک؛ این همان مرتبهٔ איסר است (و آنچه در ادامه دربارهٔ معنای «بستن (אוסרי, osri) به تاک» نوشته شده، بنگرید).

که مرتبهٔ خواست است، چنان‌که نوشته شده: «شکوهِ او بر زمین و آسمان‌هاست»؛ حتی در مرتبهٔ پرتوافکنی و گسترشِ نیروی حیات که در همهٔ عوالم پوشیده است. و غایتِ مقصود آن است که برای او سکونتگاهی در میانِ عوالمِ فرودین (דירה בתחתונים, dirah betachtonim) باشد؛ و «فرجامِ کردار، نخست در اندیشه است» و «پایانشان در آغازشان فرو رفته است». ازاین‌رو حکیمان ما، یادشان گرامی باد، گفته‌اند: «زمین نخست آفریده شد» و جز آن.